در مورد آداب و ادعیه ی مربوط به شبهای بزرگی که در پیش داریم زیاد گفته و نوشته شده است، روایات مربوطه هم در دسترس همگان قرار دارد. اما با توجه به این که دعا و توسل جایگاه مهمی در این شبها دارد، خوبست مروری بر نکات مهم استجابت دعا داشته باشیم، چه این که تقدیر ابدی ما وابسته به همین شبهاست و چه بسا یک دعای خوب و با شرایط، بتواند سعادت دنیا و آخرت ما را تغییر دهد.در این مختصر تلاش شده از کتب و روایات معتبر، اصول و قواعد مهم دعا نقل شود.
مقدمات دعا
✅مهمترین نکته در مورد دعا، حالت نفسانی و قلبی فرد است.
اگر خدای نکرده در راهی غیر از راه مورد رضایت خداوند قدم برداشته و دینمان از بابی غیر ابواب الله گرفته شده باشد، نباید انتظار استجابت دعا داشته باشیم:
همچون فردی که چهل شب عبادت کرد و دعایش مستجاب نشد و به حضرت عیسی علی نبینا و آله و علیه السلام شکایت کرد.خداوند به او وحی فرمود:
«يا عيسى، إن عبدي أتاني من غير الباب الذي أوتى منه، إنه دعاني و في قلبه شك منك، فلو دعاني حتى ينقطع عنقه، و تنتثر أنامله، ما استجبت له».
«ای عیسی! این فرد به نزد من آمده از غیر دری که باید از آن به من رسیده شود، او مرا می خواند در حالیکه در قلبش نسبت به تو شکّی هست، اگر با این حالت آن قدر مرا بخواند که گردنش بریده و انگشتانش پراکنده شود استجابت نخواهم کرد».
⬅️در روایت دیگری به فردی از بنی اسرائیل اشاره شده که سه سال برای فرزند دار شدن دعا می کرد، اما به علّت آلودگی قلب و نیّت نادرست و بدزبانی اش مستجاب نمیشد:
فأتاه آت في منامه فقال: إنك تدعو الله عز و جل منذ ثلاث سنين بلسان بذيء و قلب عات غير تقي و نية غير صادقة فأقلع عن بذائك و ليتق الله قلبك و لتحسن نيتك. قال: ففعل الرجل ذلك ثم دعا الله فولد له غلام.(کافی 2/325)
✅نکته ی مهم دیگر، حقوق مردمان و مؤمنین است که دائره ی وسیعی دارد.
حدیث قدسی:إني غير مستجيب لأحد منكم دعوة و لأحد من خلقي قبله مظلمة (الخصال 337)
اگر یکی از بندگانم ستمی از دیگران به گردنش باشد، دعایش را مستجاب نخواهم کرد
▪️ پرداخت حقوق مالی شاید از دیگر حقوق مهم راحتتر باشد، اما اگر خدای نکرده مؤمنی را آزار داده، پشت سر او سخن گفته یا به او اهانت کرده باشیم، معلوم نیست راه خلاصی چگونه است، به خصوص اگر شرایط حلالیت طلبیدن هم نباشد..
در عین حال ادعیه ای وارد شده که متضمّن درخواست راضی کردن حق داران توسط خداوندست و ان شاء الله مؤثر خواهد بود.برای نمونه دعای 38 و 39 صحیفه سجادیه؛ و نیز در برخی روایات بیان شده:
من ظلم أحدا ففاته فليستغفر الله له فإنه كفارة له.
هر کس به فردی ظلم کرد و سپس نتوانست حقّ مظلوم را ادا کند، پس برایش استغفار کند که این کفّار اش خواهد بود.
✅حالت تسلیم و رضا، از کلیدی ترین شرایط استجابت دعاست.اگر فرد به گونه ای باشد که واقعا از صمیم قلب به هر آنچه تقدیرش شود، و هرگونه که خداوند به دعایش پاسخ دهد راضی باشد، چنین ضمانتی در مورد او رسیده است:
عن الحسن بن علی علیهما السلام: أنا الضامن لمن لم يهجس في قلبه إلا الرضا أن يدعو الله فيستجاب له.
امام حسن مجتبی علیه السلام: من برای کسی که در دلش جز رضا نقش نبندد، ضامن هستم که چون خداوند را بخواند دعایش مستجاب شود.
✔️زمان و مکان دعا
✅پس از اطمینان از مقدمات،زمان استجابت دعا را انتخاب کند.با توجه به روایات متعدد یک سوم آخر شب تا طلوع فجر، مورد توجه خاصّ الهی به بندگان است (در این شبها:حدود سه ساعت قبل از اذان صبح). البته در روايت دیگری ما بین نیمه شب تا یک سوم آخر شب ساعت استجابت دعا ذکر شده است.
✅همچنین مکان دعا در صورت توفیق همجواری بقاع مشرفه اهل بیت علیهم السلام طبعا امتیاز خاص خود را دارد:
عن عليّ بن محمد الهادي عليهما السلام قال: من كانت له إلى الله حاجة فليزر قبر جدي الرضا ع بطوس و هو على غسل و ليصل عند رأسه ركعتين و ليسأل الله حاجته في قنوته فإنه يستجيب له ما لم يسأل في مأثم أو قطيعة رحم و إن موضع قبره لبقعة من بقاع الجنة لا يزورها مؤمن إلا أعتقه الله من النار و أحله إلى دار القرار.(عيون اخبار الرضا عليه السلام2/262)
امام هادي عليه السلام: هر كس بسوى خداوند حاجتى دارد پس بطوس بزيارت جدم على بن موسى الرضا عليهما السلام رود، و با غسل و طهارت باشد و بالاى سر آن حضرت دو ركعت نماز گزارد، آنگاه در قنوت نماز از خداوند متعال حاجت خويش را طلب كند، خدا حاجتش را در صورتى كه گناه يا قطع رحم نباشد برخواهد آورد، و بدرستى كه محل قبر آن حضرت يكى از بقعه های بهشت است..
در غیر این صورت، از برخی روایات استفاده می شود دعا در زیر آسمان و موضع خلوت امتیاز خاصّی دارد.
✔️شروع در دعا
✅پیش از دعا صدقه ای دهد.
✅ با طهارت، به خصوص غسل باشد؛ لباس پاکیزه بپوشد و حداقل دو رکعت نماز گذارد.بهتر این است که اگر می تواند دعای خود را در سجده ی دوم آخرین رکعت از خداوند طلب کند.
✅لازمست دقت داشته باشد که با تمام وجود متوجّه خدا بوده و قلب و فکرش در سمت و سوی دیگر نباشد:
عن أبی عبد الله علیه السلام: إن الله عز و جل لا يستجيب دعاء بظهر قلب ساه، فإذا دعوت فأقبل بقلبك ثم استيقن بالإجابة.
«خداوند دعای فرد غافل را مستجاب نمیکند، پس هنگام دعا با قلبت توجه کن و سپس یقین کن مستجاب خواهد شد».
در نتیجه هر گونه مشغولیت ذهنی مضرّ به این حالتست.حداقل این دو سه شب اگر نمی توانیم کلا گوشی را خاموش کنیم، اتصال اینترنتش را قطع کنیم!
✅ابتدا خداوند تعالی را حمد و ثنا و تمجید کند، نعمتهای بی شمارش را یاد نموده و او را به اسامی جلال و جمالش بخواند.در این خصوص الفاظ خاصی لازم نیست و چه بسا اگر عربی نمی داند، به زبان مادری و همان گونه که فطرتش اقتضا می کند، بهتر باشد. اما الفاظ صادر از معصومین علیهم السلام لطف بیشتری دارد:
« يَا أَجْوَدَ مَنْ أَعْطى، وَ يَا خَيْرَ مَنْ سُئِلَ، يَا أَرْحَمَ مَنِ اسْتُرْحِمَ، يَا أَحَدُ يَا صَمَدُ، يَا مَنْ لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ، وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ، يَا مَنْ لَمْ يَتَّخِذْ صَاحِبَةً وَ لَاوَلَداً، يَا مَنْ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ، وَ يَحْكُمُ مَا يُرِيدُ، وَ يَقْضِي مَا أَحَبَّ، يَا مَنْ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَ قَلْبِهِ، يَا مَنْ هُوَ بِالْمَنْظَرِ الْأَعْلى، يَا مَنْ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ، يَا سَمِيعُ يَا بَصِيرُ. …»
و بدین ترتیب دیگر نامهای خداوند را نام برد.
نیز طبق روايتی اگر بنده ای ده بار (یا الله) بگوید، خداوند پاسخش دهد: (لبیک عبدی! ما حاجتک؟)، در مورد تکرار (یا ربّ) تا قطع شدن نفس، نیز چنین نقل شده است.
✅سپس بر پیامبر خاتم الانبیاء و اهل بیت گرامیش(صلوات الله علیهم اجمعین) صلوات بفرستد و خداوند را به حقّ آنان قسم دهد.همچنین پس از اتمام دعا مجدّد بر ایشان (علیهم السلام) صلوات فرستد که طبق روایتی، خداوند اکرم از این است که اول و آخر دعایی را بدون میانه اش مستجاب کند.بهتر است صد بار صلوات فرستد که در روایت است باعث مستجاب شدن صد حاجت خواهد شد.
عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ قَالَ يَا رَبِّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ مِائَةَ مَرَّةٍ قُضِيَتْ لَهُ مِائَةُ حَاجَةٍ ثَلَاثُونَ لِلدُّنْيَا وَ الْبَاقِي لِلْآخِرَةِ.
✅آنگاه یاد گناهان و کوتاهی هایش افتاده و در صورت امکان یکایک را نام برده و از تمام آن ها استغفار کند.
✅.هنگام دعا، حاجتش را با حالت تضرّع و چندین بار طلب کند:
عن أبي جعفر عليه السلام: و الله لا يلح عبد مؤمن على الله عز و جل في حاجته إلا قضاها له.(كافي 2/475)
به خدا سوگند هیچ بنده ی مؤمنی بر دعایش پافشاری نمی کند، مگر این که خداوند آن را اجابت کند.
در روايتی توصیه به چهل بار تکرار حاجت شده است.(الکافي ج ۲، ص ۴۸۷)
🔶با دعا برای مؤمنین آغاز کند.
عَنْ أَبِي خَالِدٍ الْقَمَّاطِ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع أَسْرَعُ الدُّعَاءِ نُجْحاً لِلْإِجَابَةِ دُعَاءُ الْأَخِ لِأَخِيهِ بِظَهْرِ الْغَيْبِ يَبْدَأُ بِالدُّعَاءِ لِأَخِيهِ فَيَقُولُ لَهُ مَلَكٌ مُوَكَّلٌ بِهِ: آمِينَ وَ لَكَ مِثْلَاهُ
امام باقر علیه السلام: «زودترين دعائى كه به اجابت رسد دعاى برادر (دينى) براى برادرش در غياب اوست،که ابتداء شروع به دعا براى برادرش كند؛ پس فرشتهاى كه موكل بر او است گويد: آمين! و براى تو است دو چندان (آنچه براى برادر دينيت خواستى).»
حال اگر قرار است پس از مدتها چند شبی را با خدای خود خلوت کنیم، بر این همّت بورزیم که عمده دعایمان را به اولین شخصیت جهان آفرینش اختصاص دهیم…
به غریب تنهایی که صبح تا به شام در غم و ناله به سر می برد…
محبوسی که نزدیک هزار و دویست سال از زندانی بودنش می گذرد، اما دریغ از یاوری شیعیانش، که هر چه در دنیا و آخرت دارند به برکت اوست اما فراموشش کرده اند…
به خصوص که این شبها، امور و تقدیرات در اختیار ایشان قرار خواهد گرفت و باید خیلی بیشتر از همیشه دست به دامنش بود.
از خداوند بخواهیم دل شیعیان را به سمت او حرکت دهد و امور تمام مؤمنین را اصلاح کند، که طبق روایت، دعا برای برادران ایمانی موجب دعای مضاعف فرشتگان برای خود شخص خواهد شد.صلوات الله علیه و عجّل فرجه و جعلنا من شیعته و أنصاره